Lestur – frá hinu einfalda til hins flókna

Upprunaleg grein á mbl.is: https://bit.ly/3sDAXaK

Verk­efn­inu Kveikj­um neist­ann er ætlað að efla lestr­ar­kennslu þannig að nem­end­ur fái öfl­ug­an stuðning þegar í upp­hafi og eigi auðveld­ara með að öðlast lestr­ar­færni. Her­mund­ur Sig­munds­son, Helgas Sigrún Þórs­dótt­ir, Her­dís Rós Njáls­dótt­ir og Svava Þ. Hjaltalín skrifa um verk­efnið.

Kveikj­um neist­ann nálg­un­in sem nú er farið eft­ir í fyrsta bekk í Grunn­skóla Vest­manna­eyja snýst um að leggja mikla áherslu á lestr­ar­kennslu byrj­enda. Mark­miðið er að 80-90% nem­enda telj­ist fulllæs eft­ir 2. bekk. Stöðumat er notað frá fyrsta mánuði í skól­an­um, sem trygg­ir eft­ir­fylgni og þess gætt að áskor­un hvers barns sé í sam­ræmi við færni þess. Með stöðumati í grunnþátt­um lestr­ar við upp­haf skóla­göngu geta kenn­ar­ar fylgst með stöðu nem­enda og veitt þeim öll­um öfl­ug­an stuðning strax í byrj­un lestr­ar­náms. Börn koma mis­vel und­ir­bú­in fyr­ir námið, all­ir hafa þó sína styrk­leika og veik­leika. Það er því mik­il­vægt að kort­leggja stöðu þeirra strax í upp­hafi lestr­ar­náms­ins og veita þeim þjálf­un og áskor­an­ir við hæfi. Ein­falda lestr­ar­líkanið (e. Simple View of Rea­ding) hef­ur vakið mikla at­hygli síðustu ára­tugi. Sam­kvæmt því sam­an­stend­ur lest­ur af tveim­ur þátt­um, um­skrán­ingu og málskiln­ingi. Ekki er því hægt að tala um virk­an lest­ur nema þessi tvö ferli vinni sam­an. Lestr­ar­færni = um­skrán­ing x málskiln­ing­ur.

Um­skrán­ing: Börn læra ekki sjálf­krafa tengsl stafa og hljóða með því að sjá rit­mál og þekkja orðmynd­ir. Það þarf að vekja at­hygli þeirra á þess­um tengsl­um og kenna þeim bók­staf­ina, hljóð þeirra og hvernig hægt er að tengja þá sam­an. Þannig að mik­il­vægt er að börn læri bók­stafi og hljóð þeirra, geti tengt sam­an tvö hljóð, þrjú hljóð og að lok­um brotið lestr­arkóðann. Barnið get­ur lesið orð, stutt­ar setn­ing­ar með stór­um og litl­um bók­stöf­um.

Málskiln­ing­ur: Er skiln­ing­ur á tungu­mál­inu, það að skilja orð og orðasam­bönd. Málskiln­ing­ur er skiln­ing­ur og þekk­ing á mæltu máli og upp­bygg­ingu þess. Málskiln­ing­ur er und­ir­staða lesskiln­ings. Fær­ir les­ar­ar búa yfir góðri mál­færni og ríku­leg­um orðaforða og eiga því auðvelt með að öðlast skiln­ing á merk­ingu text­ans. Þjálf­un á þess­um þátt­um er mik­il­væg en þegar um­skrán­ingu er náð þarf að lesa mikið af texta og leggja áherslu á að skilja þann texta sem maður les. Aðgengi að fjöl­breytt­um textum sem hæfa mis­mun­andi lestr­ar­færni barna þarf því að vera gott. Ein­stak­ling­ur sem ekki hef­ur vald á um­skrán­ingu get­ur ekki lesið. Ein­stak­ling­ur sem ekki skil­ur texta er ekki læs. Til að ná góðum lesskiln­ingi þurfa nem­end­ur að skilja meg­in­hluta þeirra orða sem þeir lesa. Málskiln­ing­ur þeirra fer að skipta meira máli eft­ir því sem nem­end­ur eld­ast og ræt­ur hans liggja í orðaforða hvers og eins.

Kenn­ing Csikszent­mi­halyi um flæði (sjá mynd) er ein af lyk­il­kenn­ing­um verk­efn­is­ins Kveikj­um neist­ann! Eins og við sjá­um á mynd­inni þá er mik­il­vægt að fara frá hinu ein­falda til hins flókna, þar sem áskor­an­ir eru í sam­ræmi við færni. Þar er lyk­ill­inn að sér­hver ein­stak­ling­ur fái rétt­ar áskor­an­ir sem við köll­um ein­stak­lings­miðað nám. Þannig kemst ein­stak­ling­ur­inn í flæði og öðlast leikni (e. Mastery). Mynd­in sýn­ir einnig mis­mun­andi áherslu hvað viðkem­ur nálg­un­ina í lestr­ar­kennsl­unni. Hljóðaaðferð kennd í byrj­un þar til að viðkom­andi ein­stak­ling­ur hef­ur brotið lestr­arkóðann. Þá tek­ur við þjálf­un með áherslu á að efla orðaforða og lesskiln­ing.

Verk­efnið Kveikj­um neist­ann bygg­ir sína nálg­un á lestr­ar­kennslu byrj­enda á ein­falda lestr­ar­líkan­inu. Það er stutt af fremstu fræðimönn­um heims á þessu sviði eins og Heikki Lyyt­in­en, Kate Nati­on, Maggie Snowl­ing, Monica Leir­våg og Stan­islas Dehaene. Rann­sókn­ir hafa sýnt að líkanið skýri um 96% af lestr­ar­færni. Að auki bygg­ir verk­efnið á kenn­ingu Csikszent­mi­halyi.

Stöðumats­prófið „Bók­staf-hljóða“-próf gegn­ir mik­il­vægu hlut­verki til að sjá stöðu hvers nem­anda og að hver nem­andi fái áskor­an­ir miðað við færni. Við skóla­byrj­un (sept­em­ber) í Vest­manna­eyj­um gátu 58,3%, barna í 1. bekk, lesið orð með stór­um bók­stöf­um, höfðu brotið lestr­arkóðann og 29,2% gátu lesið setn­ing­ar með stór­um bók­stöf­um.

Út frá þess­um niður­stöðum voru send heim bók­stafa­spil til að æfa teng­ingu bók­stafs og hljóðs ásamt ein­föld­um tengi­heft­um. Mik­il áhersla er lögð á að hver nem­andi fái áskor­un í lestri miðað við færni. Í því felst til dæm­is að heima­lestr­ar­bæk­ur hæfa hverju barni, eru hvorki of erfiðar fyr­ir barnið né of létt­ar. Lestr­ar­bæk­ur eru merkt­ar eft­ir erfiðleika­stig­um og þegar barn er farið að lesa ein­fald­an texta vel­ur það sér bæk­ur úr sín­um erfiðleika­flokki.

Nem­end­um í 1. bekk er skipt upp þvert á ár­gang­inn í svo­kallaða þjálf­un­ar­tíma þar sem kenn­ari vinn­ur með hvern hóp fyr­ir sig og gef­ur nem­end­um viðeig­andi þjálf­un­ar­verk­efni. Þeir nem­end­ur sem þurfa þjálf­un í bók­stafa- og hljóðþekk­ingu fá sér­stak­an þjálf­un­ar­tíma hjá sér­kenn­ara í nám­sveri þar sem unnið er með und­ir­stöðuþætti læsis, hljóðkerf­is- og hljóðavit­und og inn­lagðir bók­staf­ir og hljóð þeirra eru æfðir mark­visst í hverj­um tíma. Unnið með fremsta hljóð, rím og at­kvæði.

Næsti hóp­ur fær áþekka þjálf­un og nám­svers­hóp­ur­inn. Í þeim hópi eru fleiri nem­end­ur en ávallt haft að leiðarljósi að áskor­an­ir séu miðað við færni.

Þriðji hóp­ur­inn vinn­ur einnig með hljóðkerfis­vit­und, par­ar sam­an há- og lág­stafi, finn­ur fremsta hljóð í orði, æfir sig að lesa 3-4 bók­stafa orð og vinn­ur mark­visst með hlust­un­ar­skiln­ing.

Fjórði hóp­ur­inn vinn­ur meira með rit­un, skrif­ar stök orð og sög­ur með eig­in staf­setn­ingu og vinn­ur með orðasp­il. Þeir nem­end­ur vinna einnig með þjálf­un­ar­efnið Orðagull sem er frítt málörvun­ar­efni fyr­ir börn eft­ir tal­meina­fræðing­ana Ásthildi B. Snorra­dótt­ur og Bjart­eyju Sig­urðardótt­ur.

Í fimmta hópn­um eru börn sem far­in eru að lesa (eru fulllæs) og þyngd verk­efna eft­ir því. Áhersl­an hjá þess­um nem­end­um er fyrst og fremst á, lest­ur, lesskiln­ing og rit­un.

Í janú­ar 2022 var fjöldi les­inna orða á mín­útu ekki mæld­ur hjá nem­end­um í 1. bekk Grunn­skóla Vest­manna­eyja. Gengið er út frá ein­falda lestr­ar­líkan­inu sem seg­ir lest­ur byggj­ast upp á um­skrán­ingu og málskiln­ingi en ekki hraða. Til að meta ár­ang­ur var út­bú­inn lesrammi þar sem lagt var mat á lest­ur nem­enda og lesskiln­ing.

Til að styrkja mat kenn­ar­ans voru lögð fyr­ir fjög­ur stöðumats­verk­efni. Nem­end­ur sem ekki brutu lestr­arkóðann við skóla­byrj­un og eru á fyrsta þrepi lesramm­ans tóku aft­ur bók­stafa og hljóðaprófið. Á næsta þrepi ramm­ans lásu nem­end­ur ein­föld orð og tengdu við mynd. Á því þriðja var kannað hvort nem­andi væri fær um að lesa stutt­ar ein­fald­ar setn­ing­ar og tengja við mynd­ir (þ.e. skil­ur nem­andi það sem hann er að lesa) og á fjórða stigi, síðasta stigi lesramm­ans lesa nem­end­ur stutt­an lestexta og svar­ar spurn­ing­um úr text­an­um.

Nú liggja fyr­ir niður­stöður eft­ir mat á nem­end­um í janú­ar. Sam­kvæmt þeim niður­stöðum hafa 93,61% brotið lestr­arkóðann, sem sagt lesa ein­föld orð með stór­um bók­stöf­um (sept.: 58,3%) og 78,3% geta lesið setn­ing­ar með stór­um bók­stöf­um (sept.: 29,2%). Þegar þessi grein er rituð er verið að vinna úr niður­stöðum náms­mats­ins, end­ur­meta stöðuna og ákveða hvaða skref á að taka í fram­hald­inu. Sem sagt: stöðumat – eft­ir­fylgni – mark­viss þjálf­un – stöðumat – eft­ir­fylgni.

Í okk­ar nálg­un, LESTU, töl­um við um þrjú stig (sjá mynd):

RAUTT (stig 1): Lögð áhersla á kennslu bók­stafa og hljóða og þjálf­un í að setja sam­an hljóð bók­stafa (tvo og tvo, þrjá og þrjá) þannig að úr verður ein­föld orð og stutt­ar setn­ing­ar. Mark­mið: Að nem­end­ur nái að brjóta lestr­arkóðann. Stöðumat: Bók­stafa-hljóða prófið (Of­te­land, Sig­munds­son m.fl.).

GULT (stig 2): Lögð áhersla á þjálf­un í lestri og vinnu með lesskiln­ing. Unnið með ein­falda texta og bæk­ur með rétt erfiðleika­stig. Þar að auki er lögð áhersla á rit­un, að skrifa eig­in texta. Mark­mið: Að nem­end­ur verði fulllæs­ir. Stöðumat: LÆS ‚fulllæs‘ stöðumat (próf sem verður notað í lok 2. bekkj­ar) er í vinnslu og stefnt er á að slíkt stöðumat verði til­búið vorið 2022. Ekki er úti­lokað að nem­andi í fyrsta bekk taki fulllæs stöðuprófið sé færni hans kom­in á það stig.

GRÆNT (stig 3): Börn eru LÆS („fulllæs“). Áhersl­an er lögð á þjálf­un á lestri og vinnu með lesskiln­ing, rit­un og fram­sögn (leik­rit – leik­lest­ur eða lest­ur með áhersl­um). Unnið er með erfiðari texta og bæk­ur en á GULU stigi. Mark­mið: Að nem­end­ur geti lesið reiprenn­andi ólík­ar bæk­ur og texta að eig­in vali. Að nem­end­ur verði einnig fær­ir um að skrifa texta (skap­andi skrif). Höfuðáhersl­ur eru lagðar á texta­skrif, lesskiln­ing og fram­sögn. Til stend­ur að þróa mats­tæki fyr­ir texta­skrif.

Sam­starf við Bóka­safn Vest­manna­eyja er gíf­ur­lega mik­il­vægt fyr­ir Kveikj­um neist­ann! nálg­un­ina en þar hafa yfir 5.000 barna- og ung­linga­bæk­ur verið merkt­ar eft­ir erfiðleika­stigi og áhuga­sviði. Sú merk­ing kem­ur sér ein­stak­lega vel þar sem hægt er að benda börn­um og for­eldr­um á að fara á bók­sa­safnið og sækja bæk­ur á réttu erfiðleika­stigi.

Efl­um lestr­ar­færni og þar með mannauð. For­eldr­ar/​for­ráðamenn og kenn­ar­ar eru lyk­ilfólk. Hlut­verk for­eldra í námi barna sinna er afar mik­il­vægt. Börn sem al­ast upp á heim­il­um þar sem bóka­lest­ur er al­geng­ur byrja fljótt að sýna staf­róf­inu áhuga, jafn­vel strax á fyrstu þrem­ur árum æv­inn­ar (Pence og Justice). Bóka­lest­ur eyk­ur orðaforða og lesskiln­ing og er þátt­ur for­eldra og annarra upp­al­enda lang­stærsti áhrifa­vald­ur­inn í orðaforða barna. Lesið fyr­ir börn­in ykk­ar, notið sam­ver­una og aðstæður í hvers­dags­leik­an­um til að ræða við börn­in ykk­ar um dag­inn og veg­inn. Heim­sækið vel búin bóka­söfn lands­ins, þar er frá­bært starf í gangi þar sem börn og full­orðnir geta fundið les­efni við sitt hæfi.

Her­mund­ur er pró­fess­or í lífeðlis­legri sál­fræði við NTNU í Þránd­heimi og pró­fess­or við Rann­sókn­ar­set­ur um mennt­un og hug­ar­far, MVS, Há­skóla Íslands. her­mund­ur@hi.is

Helga Sigrún er kennsluráðgjafi á Skóla­skrif­stofu Vest­manna­eyja og læsis­fræðing­ur.

Her­dís Rós er læsis­fræðing­ur og sér­kenn­ari við Grunn­skóla Vest­manna­eyja.

Svava Þ. er grunn­skóla­kenn­ari og verk­efna­stjóri Rann­sókn­ar­set­urs­ins Mennt­un og hug­ar­far við HÍ.