Gottlieb – mikilvæg kenning um þróun

Greinin birtist á mbl.is: Gottlieb – mikilvæg kenning um þróun (mbl.is)

Í Vest­manna­eyj­um er stórt þró­un­ar­verk­efni í gangi sem teng­ist námi og kennslu grunn­skóla­barna. Verk­efnið kall­ast Kveikj­um neist­ann og er sam­starfs­verk­efni skóla­sam­fé­lags­ins í Vest­manna­eyj­um, Vest­mann­eyja­bæj­ar, Há­skóla Íslands, mennta- og barna­málaráðuneyt­is­ins, Bóka­safns Vest­manna­eyja og Sam­taka at­vinnu­lífs­ins.

Rann­sókn­ar­set­ur um mennt­un og hug­ar­far hef­ur yf­ir­um­sjón með verk­efn­inu fyr­ir hönd allra þess­ara aðila og er ætl­un­in að nálg­ast nám grunn­skóla­barna með nýj­um leiðum. Verk­efnið er mjög yf­ir­grips­mikið og áætlan­ir gera ráð fyr­ir að það verði í gangi í 10 ár. Und­ir­ritaðir hafa ásamt fjöl­mörg­um aðilum und­ir­búið verk­efnið og segja má að það fari vel af stað og nem­end­ur og for­eldr­ar í Vest­manna­eyj­um hafa sýnt verk­efn­inu mik­inn og já­kvæðan áhuga.
Verk­efnið bygg­ist á hug­mynd­um und­ir­ritaðs (Her­mund­ar Sig­munds­son­ar) en hann bygg­ir nálg­un sína á vís­inda­leg­um kenn­ing­um m.a. á sviði lífeðlis­fræðilegr­ar sál­fræði en Her­mund­ur er pró­fess­or við Há­skóla Íslands sem og við Há­skól­ann í Þránd­heimi á því sviði. Þegar um svo stórt verk­efni er að ræða er mik­il­vægt að kynna sem flest­um grunn­kenn­ing­ar sem byggt er á í Kveikj­um neist­ann! Áður hafa pistl­ar birst hér í Morg­un­blaðinu um kenn­ing­ar Mihaly Csikszent­mi­halyi og K.A. Erics­son en sá fyrr­nefndi kom fram með kenn­ingu um „flæði“ og sá síðar­nefndi um mik­il­vægi mark­vissr­ar þjálf­un­ar (e. deli­bera­te practice) í færniþróun.

Formaukn­ing byggðá lík­ind­um

Gil­bert Gott­lieb (1929-2006) er einn þeirra vís­inda­manna sem leitað er til í Kveikj­um neist­ann-verk­efn­inu. Gott­lieb var banda­rísk­ur sál­fræðipró­fess­or sem kom fram með sína kenn­ingu, „Formaukn­ing byggð á lík­ind­um“ (e. proba­bilistic epig­enes­is). Kenn­ing­una kom hann fram með árið 1972 og eft­ir margra ára­tuga rann­sókn­ir skrifaði Gott­lieb mik­ilvæga grein árið 1998 í tíma­ritið Psychological Review, en tíma­ritið er eitt það virt­asta í heimi sál­fræðinn­ar.

Kenn­ing hans sýn­ir að í þróun hvers ein­stak­lings eru alltaf mjög sterk tengsl á milli erfða, tauga­kerf­is, at­ferl­is og um­hverf­is. Esther Thelen, ein af virt­ustu vís­inda­mönn­um á sviði þró­un­arsál­fræði, notaði bæði kenn­ingu Gott­liebs og Ger­alds Edelm­ans um „Neural Darw­in­ism“ til að sýna fram á að þróun ein­stak­linga er kröft­ugt sam­spil á milli þroska, vaxt­ar, náms og reynslu. Thelen gaf út bók um kenn­ingu sína árið 1996 sem ber heitið: „A Dynamic systems app­roach to the develop­ment of cogniti­on at acti­on.“ Miðað við kenn­ingu Gott­liebs er ómögu­legt að segja að ein­stak­ling­ar búi yfir mik­illi færni eða þekk­ingu ein­göngu vegna erfða því fleiri þætt­ir verða að koma til þegar byggja á upp færni eða þekk­ingu.

Góðar erfðir hjá Carlsen

Mörg dæmi eru til af ein­stak­ling­um sem hafa skarað fram úr á til­tekn­um sviðum og eitt slíkt dæmi er Magn­us Carlsen, marg­fald­ur heims­meist­ari í skák. Ljóst er að Carlsen býr yfir góðum erfðum sem tengj­ast þátt­um eins og ein­beit­ingu, vinnslum­inni, hraða tauga­boða og teng­inga þeirra en meira hef­ur þurft til, til að byggja upp færni sem hann býr yfir sem skák­maður. Hann hef­ur lagt á sig mikla mark­vissa þjálf­un (e. deli­bera­te practice) í fjölda ára og í sam­tali und­ir­ritaðs (Her­mund­ar Sig­munds­son­ar) við föður hans, Henrik Carl­son, í tengsl­um við skrif bók­ar Her­mund­ar, Ek­spertise, kom fram að við 13 ára ald­ur hafi Magn­us Carlsen stundað mark­vissa þjálf­un í 6.000 klukku­stund­ir og þegar 16. ár­inu var náð hafði hann þjálfað sig mark­visst í 10.000 klukku­stund­ir en þá var hann kom­inn í hóp fremstu skák­manna heims og gat farið að horfa til heims­meist­ara­titils.

Ljóst er að Magn­us Carlsen hef­ur mikla þraut­seigju (e. grit) en rann­sókn­ir hafa sýnt að þraut­seigja teng­ist erfðum um 30%-40%. Áreiti frá um­hverfi, í gegn­um nám og reynslu, hef­ur svo einnig áhrif á þraut­seigj­una (60%-70%). Þá hef­ur Magn­us Carlsen mikla ástríðu (e. passi­on) fyr­ir skák og þessi mikla ástríða teng­ist já­kvæðri styrk­ingu til fjölda ára. Magn­us Carlsen er ein­stak­ling­ur sem hef­ur þróað með sér grósku­hug­ar­far en það þýðir að hann sér stöðugt fyr­ir sér mögu­leika á að bæta sig og vaxa í skák­inni. Einn af lyk­ilþátt­um í upp­bygg­ingu þessa skák­snill­ings er að hann hef­ur ávallt haft mjög góða leiðbein­end­ur og kenn­ara á sín­um ferli en þar má nefna Si­men Ag­de­stein, einn af fremstu skák­mönn­um Norðmanna áður en Magn­us kom fram á sjón­ar­sviðið, og Garry Kasparov, fyrr­ver­andi heims­meist­ara og einn besta skák­mann sög­unn­ar.

Rétt­ar áskor­an­ir

Góður leiðbein­andi/​kenn­ari er eitt það mik­il­væg­asta fyr­ir ein­stak­linga sem verða framúrsk­ar­andi á ein­hverju sviði. Góður leiðbein­andi/​kenn­ari gef­ur ein­stak­ling­um rétt­ar áskor­an­ir á hverj­um tíma­punkti í vexti ein­stak­ling­ins en rétt­ar áskor­an­ir eru ein­mitt mjög mik­il­væg­ar fyr­ir vel­gengni ein­stak­linga á hvaða sviði sem er. Þess­ar hug­mynd­ir krist­all­ast ein­mitt í kenn­ingu Mihaly Csikszent­mi­halyi um flæði. Góður leiðbein­andi/​kenn­ari gef­ur einnig já­kvæða styrk­ingu sem eyk­ur hormónastarf­semi sem er mik­il­væg fyr­ir alla ein­stak­linga. Rann­sókn­ir sýna að þegar byggja á upp færni eða þekk­ingu á aðaláhersl­an að vera á já­kvæða styrk­ingu, það þýðir að ein­blína á þætti sem ganga vel og geta eflt ein­stak­ling­inn á veg­ferð sinni. Ef ein­blínt er á nei­kvæða hluti eykst stress­horm­ónið cort­isol og of mikið af stressi er ekki af hinu góða fyr­ir ein­stak­linga. Til að ná ár­angri er einnig mjög mik­il­vægt að hafa trú á að ná til­tek­inni færni/​leikni (e. self-efficacy) og mik­il­vægt er að trúa því að maður geti náð alla leið á topp­inn.

Rann­sókn­ir hafa sýnt að til að ná að blómstra á ein­hverju sviði þurfa þess­ir þætt­ir sem nefnd­ir hafa verið hér að vera til staðar, þ.e. ástríða, þraut­seigja, grósku­hug­ar­far, já­kvæð styrk­ing, flæði og að hafa trú á að kom­ast alla leið.

Ef við horf­um aft­ur á Magn­us Carlsen þá er ljóst að sam­spil erfða og um­hverf­is er lyk­ilþátt­ur í hans stór­kost­lega ár­angri í skák og það eru ekki ein­ung­is erfðir sem gera það að verk­um að hann hef­ur náð svo langt sem raun ber vitni held­ur eru það all­ir þess­ir þætt­ir sem hafa spilað sam­an sem skipta mestu máli. Ágætt er að vitna í K.A. Erics­son í þessu sam­hengi en hann sagði: „Experts are always made, not born.“

Gríðarlega mik­il áhrif

Kenn­ing Gott­liebs hef­ur haft gríðarlega mik­il áhrif á kenn­ing­ar bæði inn­an þró­un­ar­vís­inda (e. develop­mental science) sem og þró­un­arsál­fræðinn­ar (e. develop­mental psychology) og ef kenn­ar­ar og leiðbein­end­ur til­einka sér þess­ar hug­mynd­ir í starfi sínu með börn og ung­linga er lík­legt að ár­ang­ur nem­enda verði góður.

Í verk­efn­inu Kveikj­um neist­ann er m.a not­ast við áður­nefnd­ar kenn­ing­ar og hug­mynd­ir til að efla nem­end­ur í námi sínu. Auðvitað er ekki verið að gera ráð fyr­ir að all­ir nem­end­ur verði snill­ing­ar á ein­hverj­um sviðum en með því að taka þessa hugs­un inn í skóla­starfið þá er það trú okk­ar að við náum að efla grunn­færni allra nem­enda og að auka vellíðan nem­enda þegar þeir fá tæki­færi til að finna sína ástríðu og efla sig í henni með grósku­hug­ar­far í fartesk­inu.

Her­mund­ur Sig­munds­son, pró­fess­or við Norska tækni- og vís­inda­há­skól­ann og Rann­sókn­ar­set­ur um mennt­un og hug­ar­far, Há­skóla Íslands.
Ein­ar Gunn­ars­son, aðstoðarskóla­stjóri við Grunn­skól­ann í Vest­manna­eyj­um.